Herbarium magiczne

Guma arabska to zasychająca wydzielina afrykańskich akacji (Senegalia senegal i pokrewnych), pozyskiwana od tysiącleci w pasie Sahelu — dziś głównie w Sudanie, Senegalu i Czadzie. W starożytnym Egipcie służyła jako spoiwo farb i tuszów, składnik kosmetyków oraz substancja używana przy balsamowaniu; do dziś pozostaje cenionym stabilizatorem w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym. Symbolika akacji jako drzewa świętego i trwałego obecna jest w kulturach Bliskiego Wschodu (biblijne drewno „szittim”). W amerykańskim hoodoo — za Catherine Yronwode — guma arabska pełni przede wszystkim rolę praktyczną i zarazem symboliczną: spaja kadzidła i proszki, „utrwala” działanie innych ziół w mieszankach, a jako „acacia” bywa łączona z ochroną, uduchowieniem i uświęcaniem miejsca.

W basenie Morza śródziemnego alkanna barwierska (Alkanna tinctoria) była od starożytności klasyczną rośliną barwierską — jej korzeń dostarcza czerwonego barwnika rozpuszczalnego w tłuszczach i alkoholu, którym barwiono maści, kosmetyki oraz bejce do drewna. W Ameryce Północnej XX i XXI wieku, w praktyce sklepów z artykułami hoodoo, alkanet root przyjął się jako barwnik do olejów magicznych oraz składnik prac miłosnych, pieniężnych i odczyniających, głównie ze względu na „siłę koloru” — to wariant współczesny, komercyjny.

Aloes od starożytności należał do najcenniejszych roślin leczniczych — opisywali go Dioskurides i Pliniusz, a w Egipcie uchodził za „roślinę nieśmiertelności” i wchodził w skład preparatów do balsamowania oraz gojenia ran. Gatunek afrykański (Aloe ferox) pochodzi z Przylądka Dobrej Nadziei, obok szeroko rozpowszechnionego Aloe vera. Na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej utrwalił się zwyczaj zawieszania liścia aloesu nad drzwiami dla ochrony domu i przyciągnięcia pomyślności — praktyka żywa do dziś. W amerykańskim hoodoo (wg Catherine Yronwode) aloes chroni domostwo, odpędza pech i uroki, a zawieszany liść lub cała roślina mają strzec mieszkańców i sprowadzać szczęście.

Ambrowiec amerykański (Liquidambar styraciflua) to drzewo o historii sięgającej trzeciorzędu — jego skamieniałości liczą ponad 65 milionów lat. W epoce lodowcowej zasięg gatunku drastycznie się skurczył i dziś rośnie wyłącznie we wschodniej Ameryce Północnej oraz w górskich rejonach Meksyku i Ameryki Środkowej. Pierwszy europejski zapis o roślinie pochodzi z 1517 roku, gdy hiszpański odkrywca Juan de Grijalva opisał wymianę darów z Majami, którzy ofiarowali Hiszpanom „wydrążone trzciny wypełnione suszonymi ziołami i słodką pachnącą żywicą, która po zapaleniu wydawała przyjemny zapach”. Nazwa Liquidambar łączy łac. liquidus (płynny) i arab. ambar (bursztyn), odnosząc się do słodkiego, żywicznego soku pozyskiwanego przez nacinanie kory. Rdzenne ludy wschodniej Ameryki Północnej używały tej żywicy jako gumy do żucia, leku na rany i kadzidła rytualnego, a kolonizatorzy europejscy przejęli te zastosowania — żywica służyła jako tańszy substytut orientalnego storaksu w kadzidłach i perfumach. W tradycji hoodoo ambrowiec to przede wszystkim drzewo z folkloru Luizjany: zaostrzony kij z ambrowca miał służyć do ranienia mitycznej hybrydy człowieka i aligatora zwanej Parlangua, a gwiazdkowate liście i kolczaste, kuliste owoce stały się symbolami ochrony magicznej na południu USA. Współczesne badania potwierdzają właściwości antybakteryjne, przeciwgrzybicze i przeciwzapalne żywicy ambrowca.

Anyż był znany już w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie — Rzymianie dodawali go do ślubnych ciast, a w nowszej tradycji stał się klasyczną przyprawą cukierniczą i likierową (np. anisette); za jego charakterystyczny aromat odpowiada anetol. W polskich zielnikach XVI–XVII wieku anyż biedrzeniec figurował jako aphrodisiacum i antitoxicum — zalecano go między innymi na nocnice (w napoju, potrawach lub przez samą woń) oraz dla podróżnych „w dalekie drogi, żeby znężeni nie ustali”. W Ameryce Północnej XX i XXI wieku, w praktyce sklepów hoodoo, anyż pojawia się głównie jako surowiec ochronny i wspierający zdolności psychiczne — to wariant współczesny, komercyjny.

Ciekawostka: w świecie anglojezycznym utrwaliło się translatorskie pomylenie — „anise” z Mt 23,23 odnosi się w istocie do kopru, nie do Pimpinella anisum.

Anyż gwiaździsty to surowiec azjatycki, szeroko uprawiany i eksportowany z Chin, Wietnamu, Laosu i Filipin. Do praktyk amerykańskich trafił w XX wieku wraz z handlem przyprawami i w hoodoo funkcjonuje jako roślina wizji i szczęścia — to wariant współczesny, sklepowy. Nazwa „star anise” nawiązuje do gwiazdkowatych (stellate) mieszków nasiennych, którym przypisywano „wielką moc mistyczną”.

Ciekawostka: w ujęciach okultystycznych podkreśla się „święty” status rośliny w Japonii — sadzona przy świątyniach i grobach, jej kora palona jako kadzidło „odpędzające złe duchy i wzywające bogów”. Dotyczy to jednak japońskiego badianu (Illicium anisatum), innego gatunku niż jadalny I. verum, o którym mówi ten wpis.

Arcydzięgiel był tradycyjnie ceniony w Europie Północnej i Karpatach — u górali tatrzańskich noszono przy sobie jego korzeń i „okurzano” nim izbę i chorego dla ochrony przed „tyfusem” i „wszelką inną chorobą”. W polskiej kulturze ludowej roślina miała charakter apotropeiczny: palono ją w ogniskach świętojanskich, dodawano do bukietów święconych w oktawę Bożego Ciała, sporządzano z niej amulety dla bydła. Wierzono, że odstrasza złe duchy i choroby; korzeń noszony w woreczkach chronił przed urokiem, używano go też do okadzania chorych dzieci i zabezpieczania przed zarazą. W Skandynawii i kulturze Sápmi roślina była kulturowo ważna, uprawiana i chroniona lokalnymi zwyczajami — w etnobotanice nordyckiej opisywana jako „święta / słodka” i cenna gospodarczo. W amerykańskim hoodoo XX wieku arcydzięgiel utrwalił się jako silny środek ochronny i błogosławiący, używany w mojo, proszkach i kąpielach, często z odwołaniem do Archanioła Michała i domowej pobożności.

Bagno (Rhododendron tomentosum, dawniej Ledum palustre) to wiecznie zielony krzew torfowisk i borealnych podmokłych lasów Północy — Europy, Azji i Ameryki Północnej, znany pod wieloma nazwami: dziki rozmaryn, herbata bagienna, herbata Hudsona, herbata labradorska. W Ameryce Północnej herbatę z jego liści od tysięcleci parzyły rdzenne ludy (Dene, Inuit, Athabaskowie i inni) jako napój oraz środek na kaszel, reumatyzm i ukąszenia owadów, a od XVII wieku kanadyjscy traperzy i handlarze futer (coureurs des bois) pili ją jako tani zamiennik importowanej czarnej herbaty. W okresie bojkotu angielskiej herbaty po Bostońskim Piciu Herbaty (1773) Labrador Tea pito jako symbol oporu, obok innych miejscowych zamienników, w salonach Bostonu i Filadelfii. W Europie tradycyjna medycyna słowiańska stosowała bagno jako środek odstraszający owady (pchły, muchy), a w Skandynawii jako składnik piwa i konserwant mięsa. Roślina zawiera jednak toksyczne związki i w większych dawkach jest trująca.

W Polsce i Europie Środkowej XIX i XX wieku barwinek był jednym z podstawowych ziel obrzędowych. W obrzędzie weselnym wieńczył pannę młodą i drużki, zdobił koronę ślubną, bukieciki i przypinki jako znak wierności i stałości; obwijano nim różgę weselną, dekorowano pieczywo i dzbany, a w Polsce południowo-wschodniej wchodził w skład wianka ślubnego obok kaliny i ruty — w powiecie chrzanowskim służył też jako „godło” sarny w obrzędzie targu przed ślubem. W obrzędach pogrzebowych z barwinku wykonywano wianki dla zmarłych dzieci i osób zmarłych w stanie panieńskim jako symbol dziewictwa, sadzono go na grobach, a święcony barwinek przystrajał i wkładano do trumny — choć w powiecie ropczyckim lokalnie zakazywano kładzenia takiego wianka na trumnie. Barwinek towarzyszył też świętom kościelnym: na Boże Ciało wplatano go do wianków święconych i przystrajano nim obrazy w oktawie (Małopolska), należał do ziel święconych na Matki Boskiej Zielnej, a w wigilię św. Jana w Zakopanem posiekany barwinek z bożym drzewkiem, trzema gałązkami świerka, serem i solą dawano owcom do lizania, „by nikt nie pobabrał owiec”. W hoodoo brak jest potwierdzenia klasycznej roli Vinca w terenowych relacjach; współcześnie barwinek („periwinkle”) bywa wymieniany w sklepach okultystycznych w kontekście miłości i ochrony domu, jest to jednak wariant handlowy, nieudokumentowany w kanonicznych źsrodłach terenowych.

Bazylia pochodzi z Azji i od dawna jest uprawiana w Polsce — pierwsze polskie wzmianki piśmienne pod nazwami bazylia, bazylika, wasilek sięgają średniowiecza. Dawne zielniki polskie poświęcały jej wiele uwagi: Marcin z Urzędowa (1595) pisał, że roślina nie była u nas uprawiana, lecz przeniesiona z innych krain, i mieszal ją z rodzimą czyścicą, twierdząc też, że z bazylii włożonej do garnka na słońcu „rodzą się niedźwiadki” (skorpiony) — co jest historyczną fantazją. Syreński (1613) pisał, że bazylia „ma nieprzyjaźń z bursztynem”, który jej nie przyciąga, a wąchanie ziela uznawał za niebezpieczne, przywołując przykład Włocha, któremu „ulęgł się srogi robak w mózgu”. Kluk zapisał, że woń bazylii „ożywia duchy”, ratuje od mdłości i ułatwia poród, a Biretowski (1769) podawał, że bazylia z rzodkwią i cząbrem miała zaostrzać osłabiony wzrok. W Indiach bazylia, zwłaszcza tulsi, czczona jest jako zioło święte i pogrzebowe; w Europie stała się symbolem miłości, a z czasem zielem obrzędów inicjacji, odwagi i współczucia przy wspólnym posiłku. W hoodoo, poza jedną terenową receptą ochronną z Nowego Orleanu, brak jest twardych zapisów terenowych — rola miłosno-dobrobytowa bazylii to głównie współczesna synteza, którą należy traktować jako wariant nowożytny.

Berberis vulgaris to pospolity krzew europejski, znany od średniowiecza — sadzony na obronne żywopłoty (ciernie), źródło żółtego barwnika (berberyna) do tkanin i owoców na kwaśne przetwory; w polskich zbiorach wierzeń brak jednak szerokich, jednolitych przekazów rytualnych na jego temat. Na południu USA berberys nie należy do podstawowego, terenowego repertuaru conjure — praktycy operowali głównie lokalną florą, importowanymi przyprawami i artykułami handlowymi. Zastosowanie „bar the enemy” znane jest przede wszystkim ze współczesnej syntezy conjure XX i XXI wieku, która utrwaliła je w obiegu.

Bergamotka to cytrus uprawny, głównie w Kalabrii we Włoszech — w Polsce nie występuje jako roślina rodzima. Wczesne etnografie conjure nie wyróżniają bergamoty jako osobnej „rośliny hoodoo” — olejek pojawia się wyraźnie dopiero w XX-wiecznych katalogach sklepów „hoodoo drugstores” jako składnik olejów rytualnych i płynów do mycia podłóg. Zapisy z lat 30. XX wieku z Memphis mocno poświadczają użycie olejku bergamotowego w perfumowaniu i washach na powodzenie, przyciąganie klientów i „hustling”, wraz z konkretnymi przepisami i tabu czasowymi, takimi jak milczenie do południa czy zakaz wpuszczania kobiet w poniedziałek.

W Polsce XIX i XX wieku bez czarny czczony był jako „drzewo dobre”, lecz obwarowany zakazami — nie należało palić jego gałęzi, gdyż „choroby wrócą”, a miejsce po wycięciu uznawano za „jałowe”; wianki bzowe święcono w Boże Ciało do celów apotropeicznych. Na południu USA, na przełomie XIX i XX wieku, bez (elder) figuruje w praktykach domowych — etnomedycynie i amuletach — a nie jako rozpoznawalny „składnik hoodoo” sensu stricto. Wyjątkiem jest terenowo poświadczony „popgun elder” z Karoliny Południowej, używany do ochrony przed prawem i przyciągania klientów.

Bez hebd (Sambucus ebulus), zielny krewniak czarnego bzu, cieszył się w dawnej Polsce opinią rośliny magicznej. Wedle Syreńskiego dym z niej wyganiał węże z domu, Haur zalecał hebd wyrosły na wierzbie jako środek przeciw czarom, a Kluk wiązał okłady z jego liści z „trefieniem” (kręceniem) włosów u ludzi i zwierząt. Szczególne miejsce zajmowało magiczne leczenie suchot: chorych, zwłaszcza dzieci, kąpano w odwarze hebdu święconego na Matkę Boską Zielną — zblednięcie w kąpieli wróżyło śmierć (Łęczyckie). Rozbudowane rytuały przeniesienia choroby obejmowały trzykrotną kąpiel przed wschodem słońca, trzymanie kota (w którego miała przejść choroba) oraz oddanie baranich nóżek obcemu psu. W medycynie ludowej hebd służył na reumatyzm (górale czadeccy) i w weterynarii. Roślina jest domeną tradycji europejskiej i nie występuje w hoodoo.

Bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium) to silnie narkotyczna i trująca roślina z rodziny psiankowatych, spokrewniona z lulkiem i pokrzykiem — grupą ziół tradycyjnie kojarzonych z europejskim czarownictwem i „maściami czarownic”. W polskiej kulturze ludowej pamiętano głównie o jej odurzającej mocy: nasiona „zadane w odwarze do potrawy sprawiają szaleństwo” (Galicja wschodnia), a pęk ziela wniesiony do łaźni odurzał kąpiących się. W medycynie ludowej dym palonych liści wdychano przy astmie i duszności, suszone liście palono jak machorkę na kaszel (Kujawy, Mazowsze), a ziarna w okowicie służyły do smarowania przy „darciu”. Angielska nazwa „Jimson weed” pochodzi od Jamestown w Wirginii; Newbell Niles Puckett (1926) notuje jej afroamerykańskie zastosowania lecznicze (dym na astmę, okłady na rany, czyraki i wrzody, maść), a także mroczne — nasiona bielunia opisywano jako składnik śmiertelnej trucizny stosowanej przez praktykujących hoodoo.

Bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea) to pospolita bylina, niegdyś ważne ziele lecznicze i przyprawowe Europy — przed upowszechnieniem chmielu używano go m.in. do klarowania i aromatyzowania piwa. W polskiej medycynie ludowej stosowano go przede wszystkim na ból zębów (stąd nazwa „ziele św. Piotra”, pow. gorlicki), na kaszel i zaflegmienie, na bóle wewnętrzne oraz do wypędzania solitera (okolice Kalisza); Compendium medicum (1719) zalecało wpuszczać jego ciepły sok do ucha na głuchotę. W warstwie obrzędowej ziele święcono na Matkę Boską Zielną, owijano nim głowę na ból głowy (Tarnobrzeskie) i okadzano przy kołtunie. Polacy znad Niemna stosowali bluszczyk przeciw naroślom i wrzodom na zasadzie magii analogicznej — jesienią pod jego liśćmi tworzą się drobne narośle. Roślina należy do tradycji europejskiej i nie występuje w hoodoo.

Na południu USA brzoskwinia to powszechne drzewo sadownicze; w ludowych wierzeniach regionu jej liście pojawiały się głównie w praktykach domowych — kąpielach i okładach, na przykład jako opaska na bóle głowy lub napar kąpielowy przy „gorączce tyfusowej” (opis ludowy, nie medycyna) — co stanowi etnograficzne tło późniejszych interpretacji magicznych. W Chinach brzoskwinia ma rozbudowaną symbolikę długowieczności i nieśmiertelności, obejmującą owoc, kwiat, pestkę i drewno. We współczesnym conjure liściom przypisano funkcje związane z nauką, koncentracją i powodzeniem w szkole — to udokumentowany element współczesnego kanonu, choć brak go w klasycznych zapisach terenowych.

Brzoza brodawkowata (Betula pendula) należy do najważniejszych drzew obrzędowych Słowiańszczyzny — symbol wiosny, odnowy i czystości, a zarazem drzewo szczęścia w północno-wschodniej Polsce. Jej gałązki towarzyszyły niemal całemu cyklowi dorocznemu: wiciu wianków na Niedzielę Palmową (rozwinięcie do Wielkanocy wróżyło szczęście domowi), biciu rózgą w dyngus, zdobieniu domów na Zielone Świątki i Boże Ciało oraz obrzędom nocy świętojańskiej. Brzozę stawiano też przed domem wybranki jako symbol miłości (Pomorze). W wierzeniach wschodniej Wielkopolski w brzozy przechodziły dusze zmarłych dziewcząt — odpowiednik rusałek — które tańcem zatańcowywały na śmierć nieostrożnych; kto zaś w noc sobótkową zerwał gałązkę tyłem do drzewa, miał zyskać czarodziejską różdżkę. W medycynie ludowej ceniono sok brzozowy na suchoty i kaszel, nalewki i korę na febrę, a pączki w spirytusie na reumatyzm i rany. Roślina jest głęboko zakorzeniona w tradycji europejskiej i nie należy do kanonu hoodoo.

Buk zwyczajny (Fagus sylvatica) to jedno z najważniejszych drzew lasów Europy Środkowej; jego owoce (bukiew) dawniej jadano i tłoczono z nich olej, a z indoeuropejskim rdzeniem nazwy wiąże się słowo „book / Buch” (pierwsze runy ryto na bukowych deszczułkach). W polskiej kulturze ludowej buk służył głównie wróżbom pogodowym: z jego kwitnienia przepowiadano surowość zimy i termin żniw. Na Pomorzu przybierano nim domy w Zielone Świątki. Zachował się też przekaz o czarach miłosnych ze Śląska Cieszyńskiego: z buka rosnącego tak blisko jodły, że ocierał się o nią na wietrze, uskrobywano drewno, palono je i dawano ukochanej osobie do wypicia, by „zapłonęła wielką miłością”. W medycynie ludowej liście bukowe ścielono w posłanie dzieci dla krzepkości (Syreński), a popiół z drewna stosowano na puchlinę i bóle nóg. Roślina należy do tradycji europejskiej i nie występuje w hoodoo.

Bukszpan zwyczajny (Buxus sempervirens) to wolno rosnący, wieczniezielony krzew, którego trwała zieleń uczyniła go w kulturze europejskiej symbolem wieczności i trwałości — stąd jego rola w wieńcach, palmach wielkanocnych i dekoracji obrzędowej. W Małopolsce wykorzystywano go do wyrobu bukietów weselnych. W dawnym lecznictwie Crescentyn (1549) zalecał go przeciw wypadaniu włosów, a Compendium medicum (1719) na „wielką chorobę”, czyli epilepsję. W nowszym folklorze bukszpan zaznacza się słabo; z Łowickiego znany jest zabieg przy „zwijaniu kołtuna”: bukszpan moczony w spirytusie wcierano we włosy, by kołtun się zwinął i przejął ból głowy, nie szkodząc oczom ani kościom. Roślina jest domeną tradycji europejskiej i nie należy do kanonu hoodoo.

Bukwica była jednym z częściej wymienianych ziół apotropeicznych w średniowiecznych i wczesnonowożytnych zielnikach polskich. Marcin z Urzędowa (1595) zalicza ją do środków przeciw czarom; Syreński (1613) rozszerza tę rolę o ochronę całego domostwa i jego mieszkańców; zalecano ją też do święcenia na Matki Boskiej Zielnej (Krakowskie).

W Europie bukwica cieszyła się ogromnym poważaniem — nadworny lekarz cesarza Augusta, Antonius Musa, miał ją nazwać „pewnym lekiem na nie mniej niż 47 chorób”, a stare włoskie przysłowie „sprzedaj płaszcz, a kup bukwicę” świadczy o jej dawnej wartości. Była szczególnie ceniona w ogrodach klasztornych i aptecznych.

W conjure zioło „wood betony” występuje jako składnik ochronno-odwracający w stylu „starej europejskiej” magii ochronnej — to most między tradycją europejską a amerykańską.

Burak zwyczajny (Beta vulgaris) wywodzi się od dzikiego buraka nadmorskiego z basenu Morza Śródziemnego; w Europie długo ceniono go jako warzywo i roślinę leczniczą, a od XIX wieku odmiana cukrowa stała się głównym źródłem cukru. W polskiej medycynie ludowej burak — zwłaszcza ćwikłowy — należał do najbardziej wszechstronnych domowych środków: sokiem leczono szumy w uszach, bielmo i katar, okłady z buraka lub liści stosowano na bóle głowy, gardło płukano sokiem z miodem i octem, a papki i liście przykładano na rany, różę, oparzenia i wrzody. W warstwie wierzeniowej odnotowano wróżby: zbielenie liści ćwikły miało zapowiadać czyjąś śmierć (Gruczno), buraki należało sadzić w pełni Księżyca, by nie były miękkie, a obfitość pędraków w roli wróżyła ich urodzaj. Roślina należy do tradycji europejskiej i nie występuje w hoodoo.

Rodzaj Artemisia nosi imię greckiej bogini Artemidy — opiekunki kobiet, łowów i Księżyca — stąd tradycyjne skojarzenia bylic z ochroną i magią kobiecą. Teofrast z Eresos (371–287 p.n.e.) wzmiankuje abrotanum jako roślinę medyczną; w X wieku zalecano je do odpędzania złych duchów, Hildegarda z Bingen (XI w.) stosowała je jako okład, a Awicenna (980–1037) polecał je na brak apetytu, choroby skóry i owrzodzenia oraz jako amulet odpychający złe duchy. Do Wielkiej Brytanii roślina dotarła w XVI wieku, a wraz z pierwszymi kolonistami trafiła do Ameryki Północnej w XVI–XVII wieku.

Angielskie nazwy „Lad’s Love” i „Maiden’s Ruin” odzwierciedlają tradycję magii miłosnej: gałązki noszono w butonierkach jako symbole uczucia, a chłopcy podarowywali je dziewczyną, podczas gdy nazwa „Garderobe” wskazuje na użycie jako środek odpędzający mole z ubrań. W Szwecji boże drzewko miało rolę społeczną — kobiety nosiły jego wiązanki do kościoła, częściowo dla świeżego zapachu, częściowo by nie zasnąć podczas nabożeństw; roślina do dziś jest żywa w ogrodach dziedzictwa Skandynawii. W Polsce boże drzewko było jednym z najczęściej święconych i najsilniej apotropeicznych ziół — notowane w zielnikach wczesnonowożytnych (Syreński 1613, Haur) i szeroko obecne w obrzędowości (M.B. Zielna, palmy, sobótki, pogrzeby, poród). W amerykańskim hoodoo brak jest potwierdzonych klasycznych wzmianek terenowych o tej roślinie; obecność southernwood w nowszych zestawieniach to warstwa XX-wieczna, wtórna wobec tradycji europejskiej.

Gatunek eurazjatycki; od XVI w. w ogrodach angielskich, w Ameryce Północnej uprawiany jeszcze przed rewolucją amerykańską. Arabski botanik i farmaceuta Ibn al-Bajtar (XIII w.) wzmiankował estragon jako odświeżacz oddechu, środek nasenny i przyprawę do warzyw.

W etnografii polskiej brak osobnego hasła — opracowania ludowe omawiają inne bylice (boże drzewko A. abrotanum, piołun A. absinthium, bylicę pospolitą A. vulgaris).

Warstwa „magiczna” jest współczesna — rozwijana przez podręczniki okultystyczne i wicciańskie XX–XXI w., nie przez tradycję conjure.

W Polsce bylica jest jednym z głównych ziół „świętojańskich”: w wigilię św. Jana wieszano ją nad drzwiami, wrotami i oknami „przeciw czarom” (wzmianki już u Marcina z Urzędowa i Syreńskiego); relacje o powszechnym zatykaniu bylicy w strzechy i na dachy sięgają XVII w. (Ulryk Werdum). Zwyczaj udokumentowany z wielu regionów (Kieleckie, Toruńskie, Świeckie i in.).

Bylica to także komponent stosów sobótkowych i wianków (Boże Ciało), z akcentem ochronnym i oczyszczającym. W średniowiecznych zabytkach zwana „matką roślin” (mater herbarum), co podkreślało jej wysoką rangę.

Bób św. Ignacego (Strychnos ignatii) to drzewiasta liana rodzima na Filipinach, zwłaszcza w rejonie Catbalogan (oraz częściowo w Chinach). Zawiera strychninę i brucynę — jedne z najsilniej trujących alkaloidów znanych botanice.

W Europie roślina stała się znana dzięki jezuickiemu bratu Georgowi Josephowi Kamelowi (Camellus, 1661–1706), pracującemu na Filipinach — od jego nazwiska Linneusz nadał nazwę rodzajowi Camellia (kamelia). Kamel był bratem zakonnym (frater), nie księdzem; opisał i upopularyzował rosnne Filipin w środowiskach europejskich. Nasiona bobów św. Ignacego zostały oficjalnie opisane jako Fabae Sancti Ignatii na cześć założyciela jezuitów św. Ignacego Loyoli; do Europy trafiły za pośrednictwem misjonarzy jezuickich z Filipin w XVII w.

Na Filipinach roślina znana była odczasów hiszpańskich jako afrodyzjak, stymulant i śmiertelna trucizna (lokalna nazwa igasud). Rozkruszone nasiona stosowano do neutralizacji efektów magicznych zatruć i napojów miłosnych — co jest paradoksalne, skoro sama roślina jest jednym z najbardziej toksycznych surowców.

Nazwa rodzajowa Strychnos pochodzi od gr. strychnos, stosowanego do roślin o działaniu narkotycznym i toksycznym. W hoodoo traktowany jako talizman siły i szczęścia — z najwyższą ostrożnością ze względu na ekstremalną toksyczność.

Cebula należy do warzyw wspominanych przez Izraelitów w Biblii (Lb 11,5); w Egipcie cieszyła się szczególną estymą i przypisywano jej sensy kosmogeniczne jako warstwowy „model kosmosu”. W polskiej etnografii XIX i XX wieku była powszechną rośliną ogrodową włączaną do wielu obrzędów: cebulę święcono wraz z zielem na Matkę Boską Zielną, piekano z niej placki na Wigilię Bożego Narodzenia (Lwowskie), Wigilię zaczynano od cebuli i czosnku (Rogi koło Iwonicza), a kładziono ją w sianie na rogach stołu (Zbaraż). W noworoczne wróżby dwanaście solonych kawałków cebuli miało oznaczać dwanaście miesięcy (Bochnia, Wadowice, Łańcut, Przemyśl, Śląsk, Radomskie), na Wielkanoc wywarem z łupin barwiono pisanki, w dzień św. Jana z łodyg cebuli wróżono zamążpójscie (Młynków — czyja łodyga najbardziej się rozwinie do rana), a w wigilię św. Marcina dawano bydłu cebulę, by nie miało wszołów (pow. Jasło). W amerykańskim hoodoo, na przełomie XIX i XX wieku, rytuały z cebulą są „rozsiane przez całe” korpusy conjure — od prac eksmisyjnych i rozłączających po amuletowe noszenie czerwonej cebuli „przeciw wszelkim chorobom”. Kluczowy jest tu symbol: czerwona cebula jako ludzkie serce, co tłumaczy jej dominację w przepisach miłosnych i kontrolnych.

Cebula morska (Drimia maritima, dawniej Urginea maritima) to jedna z najstarszych roślin leczniczych i magicznych Śródziemnomorza — jej historia sięga co najmniej 3500 lat. Wymieniona jest w Papirusie Ebersa (ok. XVI w. p.n.e.), jednym z najstarszych zachowanych tekstów medycznych starożytnego Egiptu.

Pitagoras (VI w. p.n.e.) pisał o jej właściwościach; Hippokrates stosował ją na żółtaczkę, konwulsje i astmę; Teofrast i Dioskurydes dokładnie ją opisali. Przez wieki stanowiła podstawowy lek moczopędny i sercowy (glikozydy nasercowe).

Nazwa rodzajowa Drimia pochodzi od gr. drimys — „ostry, piekący”, od drażniącego soku rośliny. Linneusz skatalogował ją jako Scilla maritima (1753); później przechodziła przez kolejne zmiany nazewnicze (Urginea, Drimia).

W tradycji magicznej śródziemnomorza cebula morska była wieszana nad drzwiami jako amulet odstraszający złe duchy i choroby. Czerwona odmiana (red squill) służyła jako rodentycyd — glikozydy nasercowe występują w niej w stężeniach zdolnych zabić szczura. W hoodoo sproszkowana bulwa wchodzi w skład mieszanek przyciągających bogactwo.

Centuria pospolita (Centaurium erythraea) to gorzka bylina, której nazwa sięga greckiego mitu o centaurze Chironie, słynącym z wiedzy zielarskiej — od antyku uchodziła za jedno z najskuteczniejszych ziół żołądkowych. W polskiej medycynie ludowej stosowano ją przede wszystkim na wzmocnienie żołądka, apetyt i trawienie, a także na febrę, dolegliwości serca i „opadniętą macicę”; zwano ją „tysiącznym zielem”. W warstwie magicznej centuria chroniła przed czarownicami — w noc z 30 kwietnia na 1 maja należało wychodzić na rozstaje w wieńcu lub kapeluszu z tego ziela (Brenna, pow. cieszyński). Święcono ją na Matkę Boską Zielną, a poświęconą stosowano na ból głowy i okadzano nią przy bólu zębów. Roślina należy do tradycji europejskiej i nie występuje w hoodoo.

Nazwa rodzajowa Centaurea wiąże roślinę z centaurem Chironem, mitycznym mistrzem medycyny, który miał leczyć bławatkiem rany zadane zatrutymi strzałami — stąd wczesna reputacja rośliny „gojącej i chroniącej”. W średniowieczu i renesansie kwiaty wplatano w wianki noszone na głowie, a woda destylowana z płatków słynęła w zielarstwie europejskim jako lek na osłabiony wzrok. W epoce wiktoriańskiej, w „mowie kwiatów”, chaber oznaczał nadzieję, oddanie i „błogosławiony stan kawalerski” — nieżonaci mężczyźni nosili kwiat w butonierce podczas zalotów, a jeśli szybko zwiądł, uznawano to za znak, że uczucie nie jest odwzajemnione, stąd angielska nazwa „Bachelor’s Button”; angielskie panny nosiły bławatek na znak gotowości do zamążpójscia. Błękitny chaber był też ulubionym kwiatem cesarza Wilhelma i i kojarzył się z pruskim błękitem — jest narodowym kwiatem Estonii i symbolem pamięci we Francji. W polskim folklorze bławatek to klasyczna roślina pól zbożowych, wpisana w roczny cykl gospodarstwa: wito z niego wianki do poświęcenia w wigilię Bożego Ciała, zdobiono nim ołtarze procesyjne i bukiety na Matkę Boską Zielną, a płatkami barwiono pisanki na błękitno. W klasycznych źródłach afroamerykańskiego rootworku (zbiory terenowe z Południa USA) chaber jednak nie występuje i nie jest składnikiem komercyjnych mieszanek hoodoo — spotykane w nowszych kompendiach skojarzenia „miłosne” i „domowej zgody” to reinterpretacje europejskiej symboliki, bez potwierdzenia w tradycji hoodoo.

Nazwa „chmiel” figuruje już w średniowiecznych glosach polskich, a samą nazwę Słowianie mieli przekazać na Zachód — chmielenia piwa i miodu Słowianie uczyli się od ludów wschodnich, a zwyczaj rozszedł się po Europie także za ich pośrednictwem; w Polsce chmiel był „w wielkiej zacności” — już w XV wieku odnotowano spory sądowe o „wydzieranie chmielu w cudzym lesie”. W kronikach ruskich odnotowano zwyczaj posypywania włosów panny młodej chmielem przy ślubie (Wilno, XV w.) jako akt magii płodności, kontynuowany później w polskich obrzędach weselnych. W amerykańskiej tradycji conjure chmiel funkcjonuje przede wszystkim jako zioło „senne” — używane w poduszkach i do podmywania na spokojny sen — a nie jako materiał obrzędowy rootworku.

Chrzan pospolity (Armoracia rusticana) to ostra bylina od dawna uprawiana w Europie Środkowej i Wschodniej, kojarzona z gorzkimi ziołami wiosennych świąt — w tradycji żydowskiej z paschalnym „maror”, w chrześcijańskiej z Wielkanocą. W polskim folklorze chrzan wchodził do wielkanocnych wędlin i święconego; jadano go przed innymi potrawami, bo jego gorycz miała przypominać żółć, którą pojono Chrystusa na krzyżu, i pozwalać „zakosztować gorzkiej męki Pańskiej”. Ze święconego chrzanu robiono krzyżyki wkładane pod cztery węgły domu, by odstraszać węże, a poświęconym korzeniem pocierano nozdrza i uszy bydła przy pierwszym wypędzeniu na paszę dla ochrony przed żmiją. W medycynie ludowej chrzan należał do najczęściej używanych środków: okłady na gorączkę, ból głowy, zapalenie płuc, reumatyzm i kolki oraz płukanki na ból zębów. Roślina należy do tradycji europejskiej i nie występuje w hoodoo.

Chrząstnica to krasnorost wybrzeży Atlantyku, od dawna używany kulinarnie jako środek żelujący „carrageen” i leczniczo — na kaszel i dolegliwości piersiowe. W amerykańskim handlu „spiritual supplies” XX wieku Irish Moss trafił do stałego asortymentu południowych sklepów z artykułami do rootworku — rozwój firm zaopatrujących praktyków na początku XX wieku wprowadził do oferty liczne suszone zioła i korzenie „na pieniądze i hazard”, a firmy te pozyskiwały czysty surowiec z hurtowni farmaceutycznych i przepakowywały go dla rootworkerów. Jako glon morski chrząstnica nie występuje w polskiej tradycji ludowej wsi śródlądowej.

Ciemiernik cuchnący to zimozielona bylina z rodziny jaskrowatych, naturalnie występująca w zachodniej i południowej Europie — Francji, Anglii, Niemczech, Hiszpanii i Włoszech — na wapiennych, cienistych stanowiskach leśnych; w Polsce nie jest gatunkiem rodzimym (krajowe ciemierniki to głównie Helleborus purpurascens w Karpatach). Rodzaj Helleborus znany był już Grekom w antyku jako silny, lecz niebezpieczny środek leczniczy i „czyszczący”. Wedle mitu o Melampusie legendarny wieszcz-lekarz uleczył ciemiernikiem obłąkane córki króla Projtosa z Argos — stąd starożytna reputacja rośliny jako leku na obłęd, odnotowana w medycynie Hippokratesa i Teofrasta. Nazwą „czarny ciemiernik” (Black Hellebore) odróżniano gatunki o czarnych korzeniach od „białego ciemiernika” (Veratrum album, ciemiężyca) — zupełnie innej, również trującej rośliny, z którą Helleborus mylony jest do dziś. W średniowieczu i renesansie ciemiernik uchođził za roślinę czarownic: silnie toksyczny, przy zatruciu wywołujący majaczenia i wizje, co łączono z „przywoływaniem demonów” lub — przeciwnie — z ochroną przed nimi; renesansowi zielarze, między innymi Gerard i Culpeper, ostrzegali przed jego siłą, odnotowując zarazem okadzanie nim domów uważanych za nawiedzone. W amerykańskiej tradycji conjure ciemiernik funkcjonuje jako składnik pracy destrukcyjnej i banishing: spalany jako kadzidło ma wypędzać złe duchy, bywa też dodawany do najsilniejszych woreczków odwracających zło.

Cykoria jest obecna w piśmiennictwie starożytnym — u Teofrasta, Pliniusza i Dioskurydesa — jako roślina lecznicza i warzywna. W Europie i kręgu niemieckojęzycznym otoczona była lokalnymi wierzeniami, szczególnie żywy jest motyw „panny czekającej przy drodze” oraz „strażniczki dróg” (Wegwarte): według legendy etiologicznej dziewczyna czekająca przy drodze na bliską osobę zamieniła się w podróżnika, a ponieważ przed przemianą odwróciła się od słońca, odtąd musi się za nim obracać. W Polsce zapisy ludowe notują ochronne zatykanie cykorii za strzechę i święcenie na Matkę Boską Zielną, a bogata jest też jej warstwa lecznicza — stosowano ją na dolegliwości żołądkowe, katar, rany i jako kąpiel dla dzieci. W XIX i XX wieku prażony korzeń cykorii był powszechnym europejskim surogatem kawy, a w USA praktyka ta stała się elementem tożsamości kulinarnej Nowego Orleanu — to jednak kontekst kulturowy, nie magiczny.

Cynamon (Cinnamomum verum) i kasja (C. cassia) figurują w antyku i Biblii jako odrębne, drogie przyprawy i wonności — cynamon wspominany jest w Wj 30,23; Prz 7,17; Pnp 4,14; Ap 18,13, a kasja w Wj 30,24; Ez 27,19. Przyprawy docierały szlakami handlowymi z Indii, Cejlonu (Sri Lanki) i Chin; starożytni autorzy często błędnie wskazywali „arabskie” pochodzenie — arabski był jedynie szlak, nie sam produkt. W XX wieku, w amerykańskim obiegu okultystycznym i sklepach z „condition oils”, cynamon stał się popularnym składnikiem receptur money-drawing, fast luck i attraction — to warstwa nowsza, choć zakorzeniona w starszej praktyce terenowej.

W amerykańskim hoodoo terenowym początku XX wieku cytryna pojawia się jako środek „souring” i do rozdzielania ludzi — zapisy terenowe z Florydy i Luizjany (lata 1920–30) notują praktykę „gniewnego kiszenia” relacji z użyciem cytryn i octu, mającą skłócić i rozdzielić parę lub przyjaciół; równolegle udokumentowane są zastosowania oczyszczające i zdejmujące uroki. We współczesnej warstwie popularnych kompendiów cytryna bywa przedstawiana jako środek do odcięcia więzi i „odświeżającego” oczyszczenia, z nawiązaniami do symboliki „oka” i ochrony przed „złym okiem”.

W polskiej etnografii XIX i XX wieku czarciokęs notowany był na obszarach wschodnich i północno-wschodnich jako ziele ochronne oraz w praktykach gospodarskich — okadzaniach i mieszankach „na urok”; zapisy pochodzą z przełomu XIX/XX wieku i dwudziestolecia międzywojennego. Nazwa „odgryziony przez diabła” wywodzi się z szeroko znanego w całej Europie mitu, tłumaczącego krótki, jakby ucięty kłączokorzeń rośliny.

Ciekawostka: w materiale terenowym z Wirginii „devil’s-bit” pojawia się jako jeden z korzeni codziennej „tarczy” ochronnej w amerykańskim hoodoo — jest to jednak amerykańska roślina o tej samej nazwie zwyczajowej, nie europejski czarcikęs.

Prunus padus, czyli czeremcha zwyczajna, to rodzimy gatunek leśny Polski i Europy o bogatej tradycji nazw i zastosowań użytkowych, choć bez jednoznacznych, szeroko poświadczonych praktyk magicznych w podstawowych kompendiach etnograficznych. W afroamerykańskim hoodoo udokumentowana jest natomiast kora i korzeń dzikiej czeremchy amerykańskiej (Prunus serotina) — innego, blisko spokrewnionego gatunku — notowane w terenowym materiale z Południa USA (Karolina Północna, Karolina Południowa, Georgia) w pracach leczniczych, ochronnych, blokujących i „szkodzących”. Współcześnie czeremcha funkcjonuje przede wszystkim jako składnik prac miłosnych i przyciągających szczęście.

Czosnek, obok pora i cebuli, wymieniony jest w Księdze Liczb (Lb 11,5) jako pokarm wspominany z tęsknotą przez Izraelitów w Egipcie; dawni autorzy spierali się, czy hebrajski termin oznacza Allium sativum, czy łagodniejszą szalotkę, przy czym przeważa identyfikacja z czosnkiem pospolitym, „obficie” obecnym w Egipcie. W Polsce i Europie czosnek uchođził za wyjątkowo skuteczną roślinę apotropeiczną przeciw czarownicom, zmorom i wszelkiej złej sile: noszony chronił przed czarami, urokami i „zbłądzeniem z drogi”, smarowano nim na krzyż drzwi czosnkiem z wianka święconego na Matki Bożej Zielnej, okadzano nim krowy, „bo czarownice czosnku nie lubią”, wkładano dzieciom do pościeli i nad kołyskę. Według Syreńskiego zjedzenie czosnku zabezpieczało przed ukąszeniem jadowitych zwierząt, a górale wierzyli, że czosnek zjedzony z łupiną odpędza wściekłego psa. W dorocznych obrzędach na św. Łucję czosnek święcono i smarowano nim drzwi szopy, w Wigilię kładziono go na stole (dwanaście ząbków lub główkę) i pocierano nim zęby, a czosnek ze stołu wigilijnego miał moc leczniczą przez cały rok — święcono go też na Matki Bożej Zielnej. W afroamerykańskim hoodoo XX wieku czosnek jest dobrze udokumentowany jako środek ochronny, „na pracę” i „na szczęście w hazardzie”.

Napitki i afrodyzjakalne użycie damiany notowane są w Meksyku i na terenach Majów co najmniej od czasów przedkolumbijskich; pierwsza wzmianka o jej działaniu afrodyzyjnym pochodzi z kroniki jezuickiej z 1699 roku. W XIX i XX wieku roślina trafiła do farmakopei USA (1874) i Meksyku, a w Europie znana jest od około 1880 roku — w kontekście medyczno-towarowym, nie „magicznym”; w drugiej połowie XX wieku zioło trafiło też do obiegu „legal highs” i mieszanek ziołowych. W rootworku damiana pojawia się przede wszystkim przez XX-wieczne sklepy „spiritual supply”, sprzedające gotowe mieszanki miłosne — jest to typowy kanał przenikania roślin spoza Południa USA do repertuaru miejskiego rootworku.

W afroamerykańskim hoodoo (Południe USA) roślina / rośliny pod nazwą Devil’s Shoestring to klasyczny składnik „handów” (mojo). Wczesne zapisy opisują „typowy hand” z trzema składnikami: Sampson’s snakeroot, „devil’s shoe string” i „seed of the earth”, noszony w czerwonym woreczku i regularnie „pojony” whiskey lub kamforą.

W materiale warsztatowym pojawiają się też praktyki „kurzowe” (pył z korzenia sypany w oczy przeciwnika) oraz zastosowania do „handów” hazardowych i ochronnych. Roślina pochodzi ze wschodniej Ameryki Północnej (od Kanady po Georgię).

Od czasów anglosaskich dymnicę („smoke of the earth”) wiązano w tradycji europejskiej z magią i przesądami: palony dym liści miał wypędzać i chronić przed złymi duchami oraz zaklęciami, a alchemicy używali jej w talizmanach przeciw demonom. W dawnej Polsce dymnica („ruta polna”) jest często wymieniana — u Chmielowskiego (1754) jako skuteczna przeciw czarom, u Haura (1693) „na bielmo”; w zapisach ludowych przeważają wzmianki „na lekarstwo”. W afroamerykańskim hoodoo roślina pojawia się przede wszystkim w XX i XXI-wiecznych kompendiach i obiegu handlowym jako „Earth Smoke” do kadzideł pieniężnych — brak jej wzmianek w klasycznych korpusach terenowych.

Od XVI wieku dziewanna uchodzi w Polsce za „ziele czarodziejskie” chroniące przed czarami (wzmianki u Spiczyńskiego 1542 i Chmielowskiego 1754). Wchodzi w skład „ziół świętojańskich”, palona przy sobótkach dla odpędzania czarownic, święcona na Matkę Boską Zielną i przechowywana „za strzechą” do okadzania domu i inwentarza; Marcin z Urzędowa (1595) wywodził jej nazwę od słowiańskiej bogini Dziewanny, za Długoszem. W tradycji anglo-europejskiej znana jako Hag’s Taper / Aaron’s Rod — łodygi maczano w łoju i palono jako „świece”. Od starożytności, gdy nosiła grecką nazwę „rośliny śmierci”, wiązana była z ochroną przed demonami i wypędzaniem złych duchów; w Indiach uchođziła za pewny środek przeciw złym duchom. W syntezach hoodoo pełni funkcję ochronną i „duchową”.

Dziewięśsił (Carlina acaulis i C. vulgaris) to efektowna, kolczasta roślina astrowata, głęboko zakorzeniona w polskiej i alpejskiej tradycji ludowej jako środek apotropeiczny — ochronny dla dzieci, bydła i gospodarstw. Sama nazwa „dziewięśsił” („dziewięć sił”) wskazuje na wiarę w moc dziewięciu ziół, co odbija się w obrzędach opartych na liczbie dziewięć (dziewięciokrotne święcenie, dziewięć wierzchołków przy zażegnywaniu).

W glossach staropolskich nazywana zajęczą rzepką (C. acaulis) i dziewięsiłem (C. vulgaris). Legenda z Gaju pod Krakowem („osetek Najświętszej Panny”) wiąże roślinę z Matką Boską, nadając jej sakralny, ochronny charakter; nazwa „strzyżne ziele” łączy ją z ochroną przed strzygami słowiańskiego folkloru. W tradycji alpejskiej C. acaulis („srebrny oset”) wiązana jest z legendą o Karolu Wielkim i zarazie oraz z ochroną domu (suszona przy drzwiach).