Ayida-Weddo (Aida-Weddo, Aido Hwedo) to haitańska Loa związana z tęczą, wodą, płodnością i łagodnym wiatrem. W tradycji stanowi żeński odpowiednik i małżonkę wężowego Damballi, a jej obecność łączy niebo i ziemię. Jej kolory to biel i błękit – barwy czystości, chłodu i wody. W wierzeniach korzeniami sięga zachodnioafrykańskich wyobrażeń o kosmicznym Wężu (Fon: Aido-Hwedo), który podtrzymuje świat. Służy się jej „chłodno”: bez hałasu, w spokoju, przy białych darach.

Ayizan (Aizan, Ayizan Velekete, Grande Ai-Zan) to haitańska Loa uznawana za archetypiczną kapłankę – pierwszą mambo i strażniczkę wtajemniczenia. Razem z Loko tworzy duchową parę „rodziców kapłaństwa”, czuwających nad regleman, czyli porządkiem służby. Jej domeny to wiedza rytualna, oczyszczenie, granice i świat natury (zwłaszcza palmy), a w życiu społecznym – rynek i uczciwy handel. Ayizan jest „chłodna” (Rada): nie pije alkoholu, preferuje biel i prostotę, a jej symbolem jest liść palmowy.

Św. Aleksy (San Alejo) to cichy obrońca i „odstraszacz” zła. Tradycja widzi w nim tego, który oddala złych ludzi, kradzież, pomówienia i nieszczęścia, a zarazem dźwiga po czasie próby. Jego imię w grece (Alexios) znaczy „broniący”, a po hiszpańsku alejo kojarzy się z „oddalaniem” – stąd modlitwy proszą, by uczynił nas niewidocznymi dla złoczyńców, a widocznymi dla dobra. Na jego ołtarzu wystarczą najprostsze dary: chleb i woda oraz światło świecy – resztę dopełnia jałmużna.

Aurora to rzymska duchowa Istota Świtu – siostra Słońca (Sol) i Księżyca (Luna) – która każdego ranka otwiera bramy dnia. W poezji przedstawiana jest w szafranowych szatach, jadąca rydwanem po różowiejącym niebie. Uosabia początek, świeżość i odnowę; jej światło budzi ludzi i bogów. W tradycji uczonych odpowiada greckiej Eos, co tłumaczy liczne zbieżności motywów i genealogii.

Św. Antoni Padewski to jeden z najbliższych ludowej pobożności świętych. Patronuje rzeczom i osobom zaginionym, dzieciom, małżeństwom, położnym i podróżnym. W przyzywaniu mistycznym pomaga odnaleźć: miłość, zagubione lub skradzione przedmioty, drogę powrotu do zgody i wiary. Franciszkanin, znakomity kaznodzieja i „Doktor Ewangeliczny” – łączy czułość wobec ubogich z przenikliwym rozumem.

Baal (Baʿal – „Pan, Władca”) to północnosemicki bóg burzy, deszczu i urodzaju, którego moc decydowała o plonach i dostatku. W tekstach z Ugarit jest utożsamiany z Hadadem i nosi tytuł „Jeźdźca na chmurach”. Jako bóg burzy sprowadza grzmot i błyskawice, a zarazem „ożywia” pola i winnice. W eposie buduje królewski pałac ze srebra i złota i panuje z góry Sapon. W ikonografii – wojownik z piorunem, związany z bykiem.

Bóbr to wielki gryzoń (Castor), wyjątkowy „inżynier ekosystemów”: buduje tamy i żeremia, przekształca cieki w stawy i mokradła, tworząc schronienie dla wielu gatunków. Łączy się w trwałe pary i silne rodziny, w których młode uczą się zawodu od rodziców. Jego siekacze rosną całe życie, a płaski ogon pomaga sterować w wodzie i alarmować stadem. W perspektywie symbolicznej uczy pracy zespołowej, cierpliwości i mądrego „stawiania tam” – granic, które chronią dom i wspólnotę.

Babalú-Ayé to orisza związany ze zdrowiem i chorobą – czczony jako potężny uzdrowiciel, a zarazem strażnik pokory. W ikonografii diaspory bywa przedstawiany jak św. Łazarz: porusza się o kulach, towarzyszą mu dwa psy. Jego próby uczą wytrwałości, współczucia wobec słabych i odpowiedzialności za chorych. Współcześnie należy do najbardziej kochanych orisz, szczególnie w Ameryce Łacińskiej i diasporze karaibskiej.

Bocian to ptak, który w europejskiej wyobraźni patronuje narodzinom i domowemu ognisku. Poświęcony bywał Junonie – opiekunce dzieci i wierności rodzinnej – dlatego łączono go z ciepłem gniazda i troską o potomstwo. Jako totem przynosi przesłanie „powrotu do domu”: do rodziny, do własnych korzeni, do wewnętrznego dziecka. Uczy też porozumienia bez słów – bociany rzadko głosowo „śpiewają”, porozumiewają się przede wszystkim klekotem i mową ciała. Jego pojawienie się sygnalizuje narodziny nowego etapu oraz potrzebę działania, które stworzy przestrzeń dla życia.

Baba Jaga to wieloznaczna postać słowiańskiego folkloru: strażniczka lasu, mistrzyni czarownic i „stara matka”, która potrafi pielęgnować i niszczyć. Bywa antagonistką, ale równie często – surową nauczycielką i dawczynią rady lub pomocy, jeśli bohater okaże pracowitość i szacunek. Mieszka w chatce na kurzej nodze, otoczonej płotem z kości i czaszek, porusza się w moździerzu, a ślady zaciera miotłą. Związana z botaniką i ziołolecznictwem, uczy mądrości natury i twardej dyscypliny. W nowoczesnych odczytaniach staje się figurą granicy – między kulturą a lasem, życiem a śmiercią, dzieciństwem a dorosłością.

Maman Brigitte (Gran Brigit, Manman Brijit) to „matka” rodu Gede w haitańskim Vodou – duch śmierci i opiekunka zmarłych. Ma korzenie łączone z tradycją irlandzką (Brigid/św. Brygida), stąd często przedstawiana jest jako jasnoskóra pani cmentarzy. Kochająca i surowa zarazem: troszczy się o groby, prowadzi zagubione dusze i błogosławi żyjących, którzy z szacunkiem obchodzą się z pamięcią. Jej ulubionym darem jest rum przyprawiony ostrą papryką. Pomaga przejść przez żałobę, porządkuje granicę między światem żywych i umarłych, by nikt nie został bez opieki.

Byk w wyobraźni wielu kultur uosabia siłę, płodność i energię słońca – „męski potencjał”, który daje urodzaj, ale bywa niebezpieczny, jeśli nie zostanie okiełznany. Jako totem zachęca do sprawdzenia, czy nasza asertywność nie przeradza się w upór i sztywność, oraz czy działamy wystarczająco, by urzeczywistnić zamiary. Pomaga się uziemić, podnieść samoocenę i zamienić wewnętrzną moc w konkret: pracę, budowę, stabilność. To figura odpowiedzialnej siły – rolniczej, twórczej, życiodajnej.

Cernunnos („Rogaty”) to celtycki bóg o silnym, „ziemnym” wymiarze męskości: patron natury, zwierząt i dobrobytu. W ikonografii z epoki żelaza pojawia się jako mężczyzna z porożem, trzymający torc i niezwykłego węża o baranim łbie, otoczony zwierzyną. W religioznawstwie bywa określany „panem zwierząt” i strażnikiem przepływu dóbr (obfitości), a we współczesnych nurtach neopogańskich utożsamia się go często z „Rogatym Bogiem” – partnerem Potrójnej Bogini. Uwaga badawcza: funkcje podziemne i „pana dusz” są hipotezami opartymi na skojarzeniach (m.in. rzymskim Dis Pater), nie na jednoznacznych tekstach.

Chango (Shango, Xangô) to orisza gromu, ognia, wojny i królewskiej władzy, słynny z mocy uderzenia i tańca. W pobożności diaspory łączony bywa ze św. Barbarą, a jego dzień obchodzi się 4 grudnia. Daje przewagę w zmaganiach, ale zarazem wymaga honoru, samokontroli i odwagi – siły „gorącej”, lecz poddanej rozumowi. Kocha muzykę i taniec, szczególnie rytmy batá; jego znakiem jest czerwono-biała barwa i podwójny topór. W świecie relacji łączony z Oya (w wielu przekazach jego żona), bywa też uwodzicielem – urokiem i błyskotliwością zdobywa serca.

Chors (Khors) bywa we współczesnej kulturze przedstawiany jako słowiańskie bóstwo Księżyca – strażnik rytmów nocy, wód i wegetacji oraz przewodnik dusz. W opowieściach ludowych blask księżycowy „rozprasza mrok” i odpędza to, co się w nim kryje; noce bezksiężycowe uchodzą za „puste”, niesprzyjające. Tradycja przypisuje pełni moc dobrego początku. Uwaga badawcza: choć imię Chorsa pojawia się w „Powieści dorocznej” (liście bogów księcia Włodzimierza), uczeni spierają się, czy był to bóg lunarny, czy raczej solarny o irańskiej proweniencji. Wpis odzwierciedla ujęcie lunarno-nocne, popularne w religijności rekonstruującej.

Driady to żeńskie duchy drzew i gajów – strażniczki leśnych ostępów (nie: „postępów”). W najstarszej tradycji greckiej są nimfami drzew (hamadriady żyją życiem „swojego” drzewa), lecz współczesna wyobraźnia rozciąga ich opiekę na całe lasy. Ich zadaniem jest strzec drzew, źródeł i ciszy leśnej. Spotkanie Driady odczytuje się jako znak: jeśli się objawia, może ostrzegać przed naruszeniem ładu i domagać się zadośćuczynienia. W przypadku planowanych wyrębów należy prosić o pozwolenie i składać dary przebłagalne – przede wszystkim poprzez realną troskę o las.

Domownik (Ubożę) to słowiański duch-opiekun ogniska domowego: psotny, lecz życzliwy, jeśli w domu panują porządek i zgoda. W przekazach dawniej nazywany był „bożę”; po zakazie składania ofiar „zbiedniał”, stąd miano „ubożę”. Mieszka przy piecu, progu, na strychu lub w piwnicy; czuwa i działa, gdy dom śpi lub opustoszeje. Odpowiada za ład, ostrzega przed zagrożeniami, dba o spokój domowników. Święto po żniwach przypomina, że bez dostatku i ognia dom staje się pusty – warto więc umacniać więź z duchowym „gospodarzem” miejsca.

Dadźbóg (Dazbog, Dażdbóg) to w rekonstrukcjach religii Słowian bóg słońca, dawca dostatku i pomyślności. Jego „dar” to światło, ciepło i porządek pór dnia oraz roku – miara pracy, zbiorów i świąt. W tradycjach ludowych słońce witano o świcie i żegnano o zmierzchu; unikano na nie wskazywać palcem, traktując je z czcią. W źródłach średniowiecznych imię Dadźboga należy do najważniejszych – stąd wysoka pozycja w panteonie w wyobraźni badaczy i praktyków.

Damballa (Danbala Wedo) to jedno z najważniejszych lwa Vodou – Ojciec Nieba i prapoczątek życia. W wyobraźni religijnej jest kosmicznym Wężem, który „niesie” niebo i kształtuje ziemię; przyzywa się go, gdy potrzebne są inspiracja, równowaga umysłu i pokój serca. Jego obecność jest „chłodna”: cicha, uspokajająca, niemal bezsłowna. Żoną Damballi jest Ayida-Weddo (Tęczowy Wąż); synkretycznie łączony bywa zwłaszcza ze św. Patrykiem, rzadziej z Mojżeszem lub wizerunkiem Chrystusa Odkupiciela.

Dola (Dodola) rozumiana jest jako żeńska, osobista opiekunka „udziału” człowieka – tej porcji powodzenia, która towarzyszy od narodzin do śmierci. Może być łaskawa lub sroga; w każdym wypadku wymaga szacunku i uważnego „partnerstwa”. Do Doli zwracano się w sprawach losu i przyszłości – zwłaszcza podczas jesiennych wróżb. Współcześnie czas ten ma charakter spokojnej, domowej refleksji: porządkowania spraw, zadawania pytań i proszenia o uchylenie rąbka tajemnicy. Uwaga terminologiczna: „Dodola” w tradycjach południowosłowiańskich bywa nazwą obrzędu deszczowego (pokrewnego Perperunie) – nie mylić z losem; w tym opracowaniu przyjmuję znaczenie „Dola = opiekunka losu”.